W niektórych sytuacjach, za zobowiązanie upadłego konsumenta odpowiadają również inne osoby. W przypadku zaciągnięcia zobowiązania przez kilka osób, są one współdłużnikami, którzy mogą być zobowiązani w ten sposób, że wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, a zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych (solidarność dłużników).

Za zobowiązanie upadłego dłużnika mogą być też odpowiedzialne osoby trzecie, które zabezpieczyły wykonanie zobowiązań osobiście lub rzeczowo.

Odpowiedzialność osobista polega na tym, że wierzyciel może uzyskać zaspokojenie z całego majątku osoby odpowiedzialnej za wykonanie zobowiązania. Dłużnikiem osobistym jest  poręczyciel cywilny lub poręczyciel wekslowy.

Odpowiedzialność rzeczowa polega na tym, że wierzyciel może uzyskać zaspokojenie z określonego składnika majątku osoby odpowiedzialnej za wykonanie zobowiązania. Dłużnikiem rzeczowym jest np. osoba, która ustanowiła hipotekę, zastaw, zastaw rejestrowy na swoim majątku, na zabezpieczenie cudzego zobowiązania.

Generalnie w polskim prawie obowiązuje zasada akcesoryjności ( zawisłości ) zabezpieczeń, z wyłączeniem poręczenia wekslowego.

Akcesoryjność polega na zależności zabezpieczenia od zobowiązania głównego, co oznacza między innymi, iż wygaśnięcie zobowiązania głównego powoduje wygaśnięcie zabezpieczenia.

W przypadku poręczenia cywilnego, zasadę akcesoryjności wyraża art. 879 KC, zgodnie z którym o zakresie zobowiązania poręczyciela rozstrzyga każdoczesny zakres zobowiązania dłużnika.

W przypadku hipoteki, zasadę jej akcesoryjności wyraża między innymi art. 94 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, zgodnie z którym wygaśnięcie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką pociąga za sobą wygaśnięcie hipoteki, chyba że z danego stosunku prawnego mogą powstać w przyszłości kolejne wierzytelności podlegające zabezpieczeniu. Podobną zasadę formułuje art. 18 ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów w stosunku do zastawu rejestrowego.

Skutkiem przeprowadzenia konsumenckiego postępowania upadłościowego jest orzeczenie o umorzeniu zobowiązań upadłego. Umorzenie oznacza ostateczne wygaśnięcie zobowiązań upadłego w zakresie objętym postępowaniem upadłościowym. Umorzenie zobowiązań następuje po wykonaniu przez upadłego konsumenta planu spłaty ( art. 49115 ust. 1  ) albo  bez ustalenia planu spłaty wierzycieli, jeśli osobista sytuacja upadłego w oczywisty sposób wskazuje, że nie byłby on zdolny do dokonania jakichkolwiek spłat w ramach planu spłaty wierzycieli ( art. 49116 ust. 1 ).

Czy wygaśnięcie zobowiązań upadłego oznacza wygaśnięcie zabezpieczeń, zgodnie z zasadą akcesoryjności?

Na pytanie to należy odpowiedzieć negatywnie.

Przepisy prawa przewidują liczne odstępstwa od zasady akcesoryjności. Takie odstępstwa znajdują się również w ustawie Prawo upadłościowe i naprawcze.

Przede wszystkim zerwanie z zasadą akcesoryjności znajduje się w art. 291 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze. Przepis ten reguluje skutki zawarcia układu i zgodnie z nim „układ nie narusza praw wierzyciela wobec poręczyciela upadłego oraz współdłużnika upadłego ani praw wynikających z hipoteki, zastawu, zastawu rejestrowego i hipoteki morskiej, jeżeli były one ustanowione na mieniu osoby trzeciej”.

Ponieważ w upadłości konsumenckiej stosuje się przepisy regulujące upadłość likwidacyjną, a nie przepisy regulujące upadłość układową, przepis art. 291 nie ma w upadłości konsumenckiej zastosowania. W związku z tym powtórzono jego treść w art. 49115  ust. 5, który stanowi, iż „ustalenie planu spłaty wierzycieli nie narusza praw wierzyciela wobec poręczyciela upadłego oraz współdłużnika upadłego ani praw wynikających z hipoteki, zastawu, zastawu rejestrowego, zastawu skarbowego oraz hipoteki morskiej, jeśli były one ustanowione na mieniu osoby trzeciej. Ustalenie planu spłaty wierzycieli i umorzenie zobowiązań upadłego jest skuteczne również w stosunkach pomiędzy upadłym, a poręczycielem, gwarantem i współdłużnikiem upadłego”.

Ustalony plan spłaty modyfikuje zobowiązanie upadłego konsumenta w stosunku do jego wierzycieli, natomiast nie ma wpływu na zakres zobowiązania poręczyciela albo innej osoby odpowiadającej za zobowiązania upadłego. W stosunku do współdłużników, dłużników rzeczowych i poręczycieli wierzytelności objęte planem spłaty nie ulegają zmianie ani co do wysokości, ani co do terminu i sposobu zapłaty, osoby te odpowiadają wobec wierzyciela według pierwotnej treści zobowiązania. 

Kwota, jaką wierzyciel uzyska od upadłego konsumenta na skutek likwidacji jego majątku oraz w toku wykonywania przez niego planu spłaty zmniejszy zakres odpowiedzialności współdłużnika, dłużnika rzeczowego lub poręczyciela. Należy jednak zwrócić uwagę, że wierzyciel nie ma obowiązku czekać na upływ czasu wyznaczony na realizację planu spłaty aby domagać się spełnienia świadczenia od współdłużnika lub osoby, która udzieliła zabezpieczenia.

Poręczyciel lub inna osoba odpowiadająca za zobowiązanie upadłego konsumenta, spłacająca wierzyciela nabywa spłaconą wierzytelność do wysokości dokonanej zapłaty ( art. 518 § 1 pkt. 1. KC ). Jeżeli poręczyciel lub inna osoba odpowiadająca za zobowiązanie upadłego konsumenta zaspokoiła wierzyciela przed ogłoszeniem upadłości, wówczas powinna dokonać zgłoszenia swojej wierzytelności w postępowaniu upadłościowym. Po uznaniu wierzytelności na liście wierzytelności zostanie ona objęta planem spłaty.

Zgodnie z art. 49115  ust. 5 zdanie drugie, „ustalenie planu spłaty wierzycieli i umorzenie zobowiązań upadłego jest skuteczne również w stosunkach pomiędzy upadłym, a poręczycielem, gwarantem i współdłużnikiem upadłego”.

Jeżeli więc poręczyciel lub inna osoba odpowiadająca za zobowiązanie upadłego konsumenta spłaci wierzyciela po ustaleniu planu spłaty, wówczas także wstępuje w miejsce zaspokojonego wierzyciela ale tylko w zakresie objętym planem spłaty.

Reasumując:

Ogłoszenie upadłości konsumenta nie pozbawia wierzyciela prawa dochodzenia roszczeń od  poręczyciela upadłego, współdłużnika upadłego czy dłużnika rzeczowego, którzy odpowiadają  w pełnej wysokości według pierwotnej treści zobowiązania. 

Poręczyciel lub inna osoba odpowiadająca za zobowiązanie  konsumenta, w razie jego upadłości, może zostać pozbawiona możliwości odzyskania od upadłego kwot, które zapłaciła wierzycielowi, w szczególności w przypadku braku majątku upadłego i umorzenia jego zobowiązań bez ustalenia planu spłaty.

 

Hanna Kabacińska

radca prawny